• Dzieci niepełnosprawne w przedszkolu

Dzieci o opóźnionym rozwoju umysłowym najszybciej uczą się poprzez naśladownictwo i dlatego tak ważny jest dla nich kontakt z rówieśnikami. Przy planowaniu i organizowaniu zabaw wychowawczyni nie powinna zapominać o mniejszej sprawności manualnej tych dzieci, gorszym rozumieniu poleceń, dużej potrzebie aktywności ruchowej, krótkiej koncentracji i zainteresowaniu wykonywaniem prostych konkretnych czynności.

Dziećmi niepełnosprawnymi są wszystkie te dzieci, których rozwój umysłowy, psychiczny bądź ruchowy przebiega wolniej lub inaczej niż ich rówieśników. Zwykle ich dojrzałość społeczna i emocjonalna jest również trochę opóźniona. Większość dzieci niepełnosprawnych może uczęszczać do przedszkola wspólnie z dziećmi zdrowymi, choć nie każde przedszkole jest organizacyjnie i personalnie do tego przygotowane. Przyjęcie niepełnosprawnego dziecka do grupy stwarza różnorodne problemy, których wychowawcy powinni byś świadomi i przygotowani do ich rozwiązywania. Wtedy obecność niepełnosprawnego dziecka w grupie jest korzystna dla niego samego i pozostałych dzieci.

Dzieci upośledzone umysłowo. One są najczęściej zgłaszane do przedszkola. Zwykle są to dzieci samodzielnie poruszające się, nie mówiące lub mówiące pojedyncze słowa, mające gorsze niż rówieśnicy rozumienie mowy; są mało samodzielne w zakresie czynności samoobsługowych, często bardzo trudno godzą się na rozłąkę z osobą bliską, potrzebują więcej czasu na rozeznanie się w pomieszczeniach przedszkolnych i przystosowanie się do wymagań przedszkola. Cechuje je również dość duża męczliwość. Często są zainteresowane obecnością innych dzieci, ale nie potrafią nawiązać kontaktu ani włączyć się do wspólnej zabawy.

Adaptacja do przedszkola powinna przebiegać powoli. Najlepiej, aby pierwsze kontakty z grupą były ograniczone czasowo i aby dziecku towarzyszyła matka lub ktoś inny z bliskiej rodziny. Bardzo sprzyjającą okolicznością jest pobyt w przedszkolnym ogródku lub udział w spacerach grupy przedszkolnej. Następnie, również w towarzystwie osoby bliskiej, dziecko powinno przez pewien czas uczęszczać na dwie, trzy godziny na zajęcia przedszkolne zapoznaje się wówczas z wychowawcami, z dziećmi i rozkładem pomieszczeń w przedszkolu. Obecna z dzieckiem matka ma okazję zaobserwować, jakie wymagania są stawiane przedszkolakom i na co powinna zwrócić uwagę w kontakcie ze swoim dzieckiem. Jest to też dogodny czas dla wychowawczyni, aby nawiązała z dzieckiem bliski kontakt, nauczyła się z nim porozumiewać i poznała jego możliwości. Pod nieobecność matki ona będzie musiała pomóc niepełnosprawnemu dziecku w znalezieniu miejsca wśród rówieśników.

Dzieci o opóźnionym rozwoju umysłowym najszybciej uczą się poprzez naśladownictwo i dlatego tak ważny jest dla nich kontakt z rówieśnikami. Przy planowaniu i organizowaniu zabaw wychowawczyni nie powinna zapominać o mniejszej sprawności manualnej tych dzieci, gorszym rozumieniu poleceń, dużej potrzebie aktywności ruchowej, krótkiej koncentracji i zainteresowaniu wykonywaniem prostych konkretnych czynności. Dziewczynka z zespołem Downa, uczęszczająca do naszego przedszkola uwielbia towarzyszyć dorosłym w sprzątaniu, nakrywaniu do stołu, chętnie uczestniczy we wspólnej zabawie w dom. Bardzo szybko opanowała samodzielne jedzenie, samoobsługę w łazience i próbuje samodzielnie się ubierać. Znacznie więcej mówi. W dalszym ciągu jednak (uczęszcza do przedszkola już ponad pół roku) przebywa w przedszkolu krócej niż inne dzieci. Jest dzieckiem pogodnym i lubianym przez innych.

Dzieci te nie zawsze włączają się do wspólnych zabaw. Powodem może być lęk, nierozumienie zasad zabawy, nienadążanie za szybko zmieniającą się sytuacją podczas zabaw. Należałoby więc tak planować zajęcia, by uwzględniać ich obecność i możliwości, a także pozwolić im być biernymi uczestnikami zabawy. Zdarza się, że to co jest niezrozumiałe dla nich w instrukcji wychowawczyni, staje się jasne dzięki obserwacji zachowania innych dzieci. Łatwiej też pokonać im lęk przed nowymi sytuacjami, jeśli zobaczą że inne dzieci czują się w tej sytuacji bezpiecznie. Zasada dobrowolnego przystępowania do zabawy jest niezwykle istotna w odniesieniu do wszystkich dzieci. Przymus powoduje, iż to, co może uczyć i sprawiać radość, rodzi lęk i opór.

Dzieci niesprawne ruchowo. Problemy tych dzieci są różne w zależności od stopnia niesprawności ruchowej, posiadania odpowiedniego oprzyrządowania umożliwiającego im poruszanie się i współwystępowania u nich innych zaburzeń. Dla wychowawczyni niezwykle istotne jest nawiązanie kontaktu z prowadzącym dziecko lekarzem i rehabilitantem, aby uzyskać wiarygodne informacje dotyczące możliwości ruchowych dziecka i sposobu postępowania sprzyjającego korygowaniu istniejących zaburzeń. Rolę instruktora może również spełnić matka, która w okresie adaptacyjnym może pomóc i wychowawczyni w nawiązaniu kontaktu z niepełnosprawnym dzieckiem i pouczyć, jakiego typu aktywność ruchowa (poruszanie się, sposób siedzenia na podłodze, na krześle, itp.) jest dla dziecka korzystna.

Liczba i charakter problemów w grupie zależy od stopnia samodzielności dziecka. I tak na przykład dzieci ze zwyrodnieniem stawu biodrowego lub ze szpotawością kończyn potrzebują jedynie pomocy przy zakładaniu odpowiedniego obuwia – te trudności są łatwe do pokonania. Znacznie więcej problemów jest z dziećmi nie chodzącymi samodzielnie i z małą sprawnością rąk. One potrzebują pomocy przy wykonywaniu większości codziennych czynności (jedzenie, mycie rąk, korzystanie z ubikacji, ubieranie się) i przy przemieszczaniu się. Szczególnie trudny jest pierwszy okres pobytu takiego dziecka w przedszkolu my – w tym okresie korzystamy z pomocy matki. Rolę taką może spełnić również osoba odbywająca praktykę.

Wśród dzieci niepełnosprawnych ruchowo szczególnej uwagi wymagają dzieci z mózgowym porażeniem dziecięcym. Dzieci te cechuje zwiększona wrażliwość na bodźce i w związku z tym duża męczliwość, zmniejszona odporność na hałas. Należy to uwzględnić przy ustalaniu czasu pobytu dziecka w grupie – poczynając od godzinnego pobytu – a w późniejszym okresie stworzenie możliwości wycofania się dziecka z grupy wówczas, gdy czuje się ono zmęczone (pokój cichej zabawy). Inną istotną cechą tych dzieci jest wolniejsze tempo reagowania i wykonywania czynności, również tych już opanowanych. Dla wykonania usłyszanego polecenia niepełnosprawny przedszkolak potrzebuje znacznie więcej czasu niż jego sprawny rówieśnik. Wychowawczyni powinna zapewnić niepełnosprawnemu dziecku pomoc i czas potrzebny do dokończenia podjętej czynności, np. nie ponaglać podczas jedzenia, pozwolić dokończyć rozpoczęty rysunek, nawet jeżeli pozostałe dzieci zajmują się już czymś innym.

Adaptacja do przedszkola tych dzieci trwa zwykle długo i powinna być uzależniona od tempa osiągania niezależności emocjonalnej od matki i umiejętności radzenia sobie w różnych sytuacjach przedszkolnych, nawiązywania kontaktów z rówieśnikami. Dzieci niepełnosprawne zyskują sobie szybko sympatię rówieśników, być może ich bezradność wywołuje bardzo często u dzieci sprawnych spontaniczną pomoc. Dlatego też wychowawczyni, która przyjmie do grupy dziecko niesprawne ruchowo, szybko znajduje chętnych do pomocy sprawnych przedszkolaków, chcących swojego kolegę ubierać, karmić, pomagających mu w przemieszczaniu się, pamiętających o tym, które miejsce przy stole jest najwygodniejsze.

W przypadku dzieci, których kalectwo jest widoczne i znacznie utrudnia lub uniemożliwia im poruszanie się, pojawia się jeszcze jeden problem związany w wyjaśnieniem dzieciom, dlaczego ich kolega nie może wykonywać czynności, które im nie sprawiają trudności. Zwykle wystarcza krótka informacja, że z powodu choroby nogi i ręce tego dziecka są mniej sprawne i dlatego musi ono wykonywać bardzo dużo ćwiczeń podobnych do tych wykonywanych na gimnastyce. Chętne dzieci można zaprosić na wspólne zajęcia rehabilitacyjne. Obecność zdrowego rówieśnika sprawia, że nużące ćwiczenia stają się atrakcyjną zabawą ruchową.

Dla dzieci niepełnosprawnych ruchowo, które nie miały wcześniej kontaktu z grupą dzieci sprawnych, pierwszy okres pobytu w przedszkolu może być bardzo trudny również z innego powodu zauważają – swoją odmienność i ograniczenia. Ten trudny czas może złagodzić życzliwość i wyrozumiałość otoczenia oraz pomoc dorosłych w znalezieniu miejsca wśród rówieśników. W wieku przedszkolnym ten proces przebiega łagodniej niż w okresie szkolnym, a tym bardziej w dorosłości.

Dzieci z zaburzonym rozwojem mowy. Mam tu na uwadze dzieci, u których rozumienie mowy jest w normie, ale z różnych powodów zaburzona jest artykulacja, w związku z czym ich mowa jest mało zrozumiała. Ta grupa dzieci najszybciej przystosowuje się w grupie integracyjnej, pomimo iż początki mogą być bardzo trudne. Ogromną rolę ma w tym przypadku wychowawczyni – ona pierwsza musi nauczyć się rozumieć to, co dziecko mówi, aby nie czuło się ono odrzucone lub zignorowane i pomóc mu w kontakcie z innymi. Bardzo ważne jest, by przedstawić takiego przedszkolaka jako atrakcyjnego partnera zabawy, powiedzieć dzieciom o tym, co to dziecko potrafi zrobić bardzo dobrze, np. rysować samoloty.

W naszym przedszkolu jest dziewczynka z niedosłuchem, która nigdy nie cierpi z powodu braku towarzystwa podczas zabawy, ale jest też chłopiec, dla którego znalezienie kolegów do wspólnej zabawy było bardzo trudne. (Być może zaważył na tym pobyt w innym przedszkolu, w którym Jasio nie czuł się rozumiany przez wychowawczynię i przez dzieci.)

Czy te dzieci znajdą miejsce w grupie, zależy wyłącznie od doświadczenia i umiejętności wychowawczyni oraz od możliwości współdziałania z rodzicami dziecka. Rozładowanie agresji i wyciszenie napięcia jest bardzo trudne, ale jest podstawowym warunkiem, aby takie dziecko znalazło miejsce wśród rówieśników.

Praca z dziećmi w grupie integracyjnej jest efektywniejsza, jeżeli wychowawczyni współpracuje z rodzicami. Kontakt z rodzicami nie powinien ograniczać się do sytuacji, kiedy z dzieckiem dzieje się coś złego. Zarówno rodzice dzieci zdrowych, jak i niepełnosprawnych, potrzebują pozytywnych informacji o swoim dziecku.

Rodzice dzieci niepełnosprawnych. Oni potrzebują wiele wyrozumiałości. Każdy rodzic jest pełen niepokoju o swoje dziecko. U rodziców dzieci niepełnosprawnych, świadomych niepełnosprawności swoich dzieci, niepokój jest jeszcze większy. Trzeba znaleźć czas na rozmowę z nimi o dziecku, umożliwić częsty kontakt z wychowawcą i udzielić im wsparcia. Ogromne znaczenie mają informacje o postępach dziecka i życzliwe informowanie o jego trudnościach. W rozwiązaniu niektórych trudności mogą pomóc rodzice, znający lepiej niż wychowawca swoje dziecko.

Rodzice dzieci zdrowych. Należy poważnie potraktować ich ewentualne obawy i wyjaśnić, że obecność niepełnosprawnego dziecka w grupie w niczym nie zagraża ich dziecku, stwarza mu natomiast sposobność nauczenia się tolerancji, większej wrażliwości i zwracania uwagi na potrzeby innych.

Jeżeli kierownictwo przedszkola jest pozytywnie nastawione do przyjęcia niepełnosprawnego dziecka, należy ostateczną decyzję pozostawić wychowawcy grupy, do której dziecko ma być przyjęte. Taka decyzja powinna być podjęta po okresie próbnym (dwa tygodnie – miesiąc), w którym wychowawca oceni swoje możliwości i kondycję grupy. Wywieranie nacisku na wychowawcę jest bardzo niewskazane i może w konsekwencji obrócić się przeciwko niepełnosprawnemu dziecku. Najkorzystniej przyjmować dzieci niepełnosprawne pojedynczo i w trakcie roku, by wychowawca mógł poświęcić kandydatowi i jego rodzicom odpowiednio dużo czasu.

Nasze przedszkole istnieje trzeci rok. Pomimo wielu trudności, jakie każda z zatrudnionych w nim osób musi pokonać, aby podołać wymaganiom związanym ze specyfiką przedszkola, praca z grupą integracyjną daje wiele radości i satysfakcji. Obecność dzieci niepełnosprawnych stała się oczywistością nie tylko dla pracowników, ale również dla sprawnych dzieci i ich rodziców. Świadczą o tym przyjaźnie zawierane między sprawnymi i niepełnosprawnymi dziećmi i ich rodzicami.

Anna Florek (cz.artykułu)

Przedszkole Integracyjne, Warszawa